De revolutie in Nederland is dichterbij dan menigeen denkt. Nog maar vijf jaar en dan zou de rode zon eindelijk kunnen opkomen. Want de Socialistische Partij kan in 2011 de grootste partij van Nederland worden. "Het is een reële mogelijkheid," zegt Nico Koffeman, de campagnestrateeg van de SP. En opiniepeiler Maurice de Hond is dat met hem eens.
Het scenario gaat als volgt. Na de opvallende winst vorige week in de plaatselijke verkiezingen, moeten de socialisten volgend jaar bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer kunnen uitkomen op 17 zetels of meer. Als de PvdA vervolgens in 2007 gaat regeren met het CDA, zit de SP op rozen. De SP kan zich vier jaar lang afzetten tegen de 'rechtse' PvdA, waarna in 2011 opnieuw grote winst in het verschiet ligt.
"Het potentieel van de SP is enorm," zegt Maurice de Hond. "De SP is in mijn peiling al de tweede partij als het gaat om mensen die erop stemmen of overwegen erop te stemmen. Dan zijn ze groter dan het CDA of de VVD." Volgens De Hond zijn het vooral kiezers uit de lage inkomensgroepen - ook traditionele CDA-stemmers - die overstappen naar de SP.
De gedachte dat de SP wel eens de grootste partij van Nederland kan worden, is nog wennen. Misschien loopt het ook niet zo'n vaart. Maar in de Tweede Kamer zijn de Socialisten nu al de vierde partij en niemand twijfelt eraan dat ze die positie bij de verkiezingen begin 2007 gaan versterken.
Vanuit het Brabantse plaatsje Oss is de SP al sinds 1972 bezig met een lange mars op het Binnenhof - een mars die was geïnspireerd op de leer van Grote Roerganger Mao Tse Toeng. Mao is dood, zijn idealen ook, maar de SP past een aantal lessen nog altijd met succes toe. Gedisciplineerd, populistisch en planmatig gaat de partij te werk. Links en rechts worden wat kameraden vertrapt, maar de mars gaat door. Mao kan trots zijn.
Eerste maar eens het belangrijkste nieuws uit dit verhaal. Dat is: Koos van Zomeren heeft weer op de SP gestemd! Voor het eerst in meer dan dertig jaar. "Ik had een enorm wantrouwen tegen de SP," vertelt de auteur. "Maar de partij is echt veranderd. Ze kunnen niet tientallen jaren alleen maar doen alsof."
De terugkeer van Van Zomeren is opmerkelijk. De schrijver was een van de oprichters van de SP en was in de beginjaren een van de drie leden van het 'politburo'. Halverwege de jaren zeventig brak hij radicaal met zijn partij - in die tijd meer een sekte - omdat de stalinistische praktijken waarvoor hij zelf mede verantwoordelijk was, hem opbraken. Later schreef hij er een boek over en journalisten konden bij hem altijd terecht voor een waarschuwend woord. Dat kwam erop neer dat het Maoisme in de haarvaten van de SP zat. De SP was volgens Van Zomeren een partij die loog en bedroog; alles was geoorloofd om de dictatuur van het proletariaat dichterbij te brengen.
Nu is het vertrouwen terug bij Van Zomeren. "Ik vind het prachtig wat ze hebben bereikt. Het geduld, de ernst waarmee ze werken, stap voor stap. En het gezag dat Jan Marijnissen heeft opgebouwd, is geweldig."
Van Zomeren vertelt ook hoe zijn band met de SP is hersteld. De partij hield niet zo lang geleden een reünie in het oude partijgebouw in Nijmegen, waarvoor alle activisten die in de loop der tijd waren afgehaakt, werden uitgenodigd. In de Maoistische tijd was zoiets ondenkbaar geweest, alleen al het idee van een reünie - een weerzien met verraders. Nu was het 'gewoon gezellig
Gewoon gezellig'.
Niet veel later werd Van Zomeren gebeld door de secretaris van partijleider Jan Marijnissen met de vraag of de partijleider eens op de koffie mocht komen. "Ik dacht: dat kan best leuk zijn. En het was ook leuk. In het verleden stoorde het me dat Jan nooit verantwoording heeft willen afleggen voor zijn Maoïsme. Maar ik snap wel dat het partijbelang niet is gediend met het oprakelen van dat verleden."
Voor de SP was de reünie en de daaropvolgende visite niet alleen een kwestie van nostalgie. De verzoening met Van Zomeren past helemaal in de planmatige wijze waarop de SP zijn macht stap voor stap uitbreidt. De grootste criticus van de partij is nu geneutraliseerd. De SP mag hopen dat ze daarmee is bevrijd van de smet van haar communistische verleden. Het zal veel potentiele kiezers geruststellen.
Dat Van Zomeren zolang wantrouwend is gebleven, is niet zo gek. Want het is opvallend hoeveel mensen uit de beginjaren nog steeds sleutelposities binnen de SP bezet. Om de belangrijkste te noemen: Jan Marijnissen zelf natuurlijk, evenals zijn vrouw Mari-Anne, senator Tiny Kox, Tweede-Kamerlid Jan de Wit en zijn vrouw Riet de Wit, Hans van Hooft senior (lijsttrekker en wethouder in Nijmegen), Theo Cornelissen (lijsttrekker in Rotterdam) en Jules Iding (lijsttrekker en wethouder in Oss). "Iets van het oude Maoïsme moet die mensen aankleven. Dat kan niet anders," zegt Van Zomeren. "Dat is bij mij ook zo."
Bijna al deze partijbonzen waren betrokken bij de oprichting van de Socialistiese Partij in 1972, toen nog geschreven met ie. Het doet inmiddels lachwekkend aan, maar het gezelschap had zich destijds in alle serieuzigheid afgesplitst van de op zich al sektarische Kommunistische Eenheidsbeweging Nederland - marxistisch leninistisch, omdat ze de leer van Mao nog nauwgezetter wilde volgen. De SP'ers 'dompelden zich onder in het volk' - wat de partijleden later de bijnaam 'Rode Jehova's' opleverde.
Pas eind jaren zeventig zwoor de SP het Maoisme af, omdat duidelijk was dat de orientatie op China veel mensen afschrok. Het gemak waarmee dat gebeurde, het opportunisme, beschouwt wetenschapper Gerrit Voerman als een constante in de geschiedenis van de SP. Voerman volgt de SP al meer dan twintig jaar op de voet, en zag hoe de partij later met hetzelfde gemak afscheid nam van het marxisme-leninisme en eind jaren negentig ook besloot niet langer alle productiemiddelen te willen socialiseren. De radicaalste standpunten werden zonder veel discussie geofferd om het winnen van meer zieltjes mogelijk te maken.
Nauw verbonden met dat opportunisme is de planmatige manier waarop de SP zijn invloed uitbreidt. Stap voor stap bouwt de partij zijn netwerk op. Vroeger gebeurde dat door SP'ers het land in te sturen. Tiny Kox bouwde zo de afdeling in Tilburg op, en het echtpaar De Wit veroverde Heerlen. Partijleden die lokaal succesvol blijken, mogen het vervolgens landelijk proberen. Dat gold voor Jan Marijnissen zelf, die in 1984 vanuit Oss naar het landelijk bureau verhuisde, en veel later ook voor Harry van Bommel en Agnes Kant, die de SP op de kaart zetten in respectievelijk Amsterdam en Doesburg.
Die planmatige aanpak is bij de SP steeds terug te zien, bijvoorbeeld in de gecontroleerde groei. De partij wil namelijk niet te hard groeien. Daarom mag een SP-afdeling pas mee doen aan de verkiezingen voor de gemeenteraad als ze beschikt over vijftig actieve leden, wat het partijbestuur komt controleren. Ook zijn de kandidaten verplicht een cursus bij de SP te volgen. Op die manier wordt voorkomen dat kameraden worden gekozen die onvoldoende recht in de leer zijn. Bovendien voorkomt de partij met deze gecontroleerde groei dat alle energie in het raadswerk gaat zitten, en de socialisten niet meer zichtbaar zijn bij allerlei acties.
Acties zijn voor de SP belangrijk, om zichtbaar te zijn en nieuwe leden te werven. De partij heeft er inmiddels zo'n 50.000 en is in ledental de derde partij van Nederland, groter dan de VVD. Dat cijfer is niet opgepompt om redenen van propaganda, zo wordt vanuit het Rotterdamse hoofdkwartier van de partij wordt verzekerd. En als het cijfer klopt, is het een reden temeer om te veronderstellen dat de SP nog niet op de grenzen van zijn groei is gestuit.
De planmatige aanpak betekent niet dat de SP geen grote tegenslagen heeft gekend. Met name het veroveren van een zetel in de Tweede Kamer bleek in de jaren tachtig een enorm obstakel. Ondanks regionale successen haalde de SP keer op de keer de kiesdrempel niet, totdat reclameman Nico Koffeman in 1993 bij de SP betrokken raakte. Zijn analyse was, zo vertelt Koffeman, dat de kleine partij beloftes als hogere lonen en lagere huren absoluut niet kon waarmaken en kiezers daarom toch voor de PvdA kozen.
De oplossing was een keiharde anti-PvdA-campagne onder het motto Stem tegen, Stem SP. De partij profileerde zich als protestpartij, en introduceerde de tomaat als symbool. Koffeman vertelt dat hij aanvankelijk weinig enthousiast werd ontvangen door het partijbestuur. "Het was ook wat. Een reclamemaker was al een vies woord, en die komt vertellen dat het helemaal anders moet. Maar het bestuur zag ook wel dat er na twintig jaar iets moest gebeuren."
Het werkte. Bij de verkiezingen van 1994 veroverde de partij twee zetels. "Toen heb ik gezegd: doorpakken," vertelt Koffeman. "Niet denken: we mogen blij zijn met twee zetels." Zo doende ontstond wat binnen de SP 'de wet van Koffeman' heet, de stelling dat de partij om de vier jaar zijn zeteltal kan verdubbelen.
Het leek destijds absurd - ook al omdat GroenLinks het marktsegment links van de PvdA stevig in handen had - maar het is de SP gelukt. In 1998 haalde de partij vijf zetels en bij de verkiezingen van 2002 en 2003 kwam het totaal op negen. Volgens Koffeman, die nog steeds campagnestrateeg is, is volgend jaar opnieuw een verdubbeling mogelijk.
Trouwens, volgens de peilingen in 2003 had de SP toen al zicht op zo'n twintig Kamerzetels. De winst verdampte kort voor de verkiezingen, vooral als gevolg van de tweestrijd die zich ontspon tussen het CDA en de PvdA. De vraag was welke partij als grootste uit de bus zou komen en dus de premier zou mogen leveren. Veel kiezers lieten hun stem daardoor bepalen.
Zowel Nico Koffeman als Maurice de Hond verwacht dat het volgend jaar anders zal lopen, mits de peilingen blijven wijzen op een ruime overwinning voor de PvdA. Als Wouter Bos het wel alleen redt, is er voor SP-sympathisanten geen reden om op het laatste moment alsnog PvdA te stemmen.
Wat nog veel kan uitmaken, is de vorm waarin Jan Marijnissen verkeert. De SP-voorman geldt als een enorme stemmentrekker en een ijzersterke debater, maar de lijsttrekker laat het ook wel eens afweten. Bij de verkiezingen van 2003 was Marijnissen duidelijk minder scherp, verloor hij debatten van Wouter Bos en Jan Peter Balkenende, wat er volgens Koffeman aan heeft bijgedragen dat het verkiezingsresultaat toch tegenviel.
Desondanks staat vrijwel vast dat Jan Marijnissen in 2007 opnieuw de lijst zal aanvoeren, voor de zesde keer. "Zolang hij gemotiveerd is, gaat hij wat mij betreft door," zegt partijsecretaris Hans van Heijningen. "Een andere kandidaat zou van zichzelf moeten verwachten dat hij het beter doet. Dat is nogal een barriere."
Marijnissen zal zich ook niet zonder slag of stoot naar het tweede plan laten schuiven, zo leert de ervaring. Dat deed Marijnissen drie jaar geleden ook niet toen er intern enig protest opstak tegen zijn almachtige positie, en met name het feit dat hij al meer dan tien jaar zowel voorzitter van de partij is als fractieleider, wat bij geen enkele andere politieke partij zelfs maar een week lang het geval zou kunnen zijn.
Het was SP-Statenlid Hans de Boer uit Gelderland die zich in 2003 kandidaat stelde voor het voorzitterschap van zijn partij en zelfs twintig procent van de stemmen wist ter vergaren. Dat zat de zittende voorzitter helemaal niet lekker. Terwijl De Boer het congres toesprak, werd hij vanuit de zaal onderbroken door een boze Marijnissen. Er ontstond commotie. Marijnissen zou De Boer hebben uitgemaakt voor 'klootzak' en hem later ook nog een klap met een paraplu hebben verkocht. De Boer is inmiddels geroyeerd.
Deze geschiedenis bevestigt het beeld van Marijnissen als een leider met dictatoriale trekken. De SP-voorman verwacht honderd procent inzet en discipline, tegenspraak wordt niet erg op prijs gesteld. Menig kameraad blijkt niet bestand tegen dit straffe regime. Tot de slachtoffers behoort Ali Lazrak, die in 2003 voor de SP in de Tweede Kamer werd gekozen maar die al snel uit de fractie stapte.
Veel minder aandacht kreeg het afhaken van Kamerlid Piet de Ruiter, die anderhalf jaar ziek thuis zat voordat hij opstapte. De Ruiter kon niet tegen 'de extreem lange werkweken' bij de SP, van wel 100 tot 120 uur, en als hij dat wilde aankaarten stuitte hij op een muur van wantrouwen. Ook beklaagde hij zich over het botte optreden van Marijnissen.
"Geduld behoort niet tot zijn kernkwaliteiten, zegt Jan altijd zelf. Tact is misschien ook niet zijn grootste kwaliteit," zo reageert partijsecretaris Van Heijningen, die er meteen aan toevoegt dat hij Marijnissen wel heel inspirerend vindt.
Tact was inderdaad niet de eerste associatie bij het zien van de televisiebeelden die enkele jaren geleden opzien baarden, over de manier waarop Marijnissen binnenskamers Agnes Kant de les las. Het bekende Kamerlid uit Doesburg had zich in het parlement druk gemaakt over iets onbenulligs - artsen die kerstbomen cadeau hadden gekregen - en Marijnissen dreef voor het oog van de camera de spot met haar. Helemaal onthutsend was de reactie van Kant na afloop: dit was niets ongewoons, zo gingen ze binnen de partij altijd met elkaar om. De affaire beschadigde daardoor niet alleen Marijnissen maar ook Agnes Kant zelf, die zich een hondse behandeling liet welgevallen alsof het de normaalste zaak van de wereld was.
Inhoeverre de andere vijf SP-Kamerleden vergelijkbare problemen hebben ondervonden met hun Grote Roerganger is onbekend, maar zeker is dat op regionaal niveau nog eens tientallen kameraden zijn vermalen in het socialistische radarwerk. Afgelopen jaren keerden prominente SP'ers in onder meer Leeuwarden, Den Haag, Rotterdam, Amsterdam, Groningen en Alkmaar hun partij de rug toe. In Groesbeek stapte zelfs de complete afdeling uit de SP.
Het is niets nieuws. In het boek Het geheim van Oss - Een geschiedenis van de SP van de hand van Kees Slager spuien diverse oud-partijleden hevige kritiek op Marijnissen. Een van hen, Willem Bouwens: "Jan was heel belangrijk voor de groei, maar hij heeft tegelijkertijd een aantal lijken achtergelaten."
Het voordeel van een beetje dictatuur is wel dat het zo lekker efficiënt werkt. Dat gaan de andere partijen nog merken als de SP straks zijn verkiezingsmachine uitrolt. De SP is in staat een gelikte campagne te voeren, ondersteund door slimme marketing en heel veel actieve leden.
Het verschil met GroenLinks is levensgroot. Waar de SP bij de verkiezingen voor de gemeenteraad een heldere poster en een duidelijke slogan had - een beter Nederland begint hier - had GroenLinks niets. Bij GroenLinks waren de affiche waarop de naam van de partij een tiental keer diagonaal stond afgedrukt, zelfs zo onduidelijk dat sommige afdelingen posters van vier jaar geleden gingen gebruiken.
Zoiets is bij de SP ondenkbaar. Daar wordt over alles nagedacht, en - het moet gezegd - het gebeurt met de nodige creativiteit. Zo voeren de leden tegenwoordig campagne in fluoriscerende hesjes met de tekst 'Hier is de SP'. Het succes van afgelopen week probeert de partij ook meteen te gelde te maken door nieuwe leden te werven via de website www.ikstemsp.nl.
"De SP loopt ver voor op de rest, ook op de PvdA," zegt Koffeman, die geen last heeft van valse bescheidenheid. De campagnestrateeg wijst onder meer op internet, waarvan de SP veel slimmer gebruikt maakt dan de concurrentie. De partij had afgelopen maand bijvoorbeeld veel succes met een zogenoemde viral movie, een grappig filmje dat iedereen op zijn eigen computer kon bekijken. Daarin kwam Jan Marijnissen het SP-programma bezorgen bij de kijker thuis, die vervolgens kon doorklikken naar de site van de plaatselijk SP-afdeling.
Veel van deze slimmigheden worden bedacht in het zogenoemde V-team, dat buiten de bestaande partijstructuur om functioneert. Het is een kleine club mensen - naast Marijnissen, ook Kox, Koffeman, zanger Bob Fosko en oud-journalist Bert Voskuil - die eens in de maand bijeenkomt om te brainstormen over de toekomst van de SP. Hier werd de campagneleus 'een beter Nederland begint hier' bedacht, waarmee de partij vermoedelijk ook de Kamerverkiezingen ingaat.
Formeel gezien kan het partijbestuur voorstellen van het V-team afwijzen. In de praktijk gebeurt dat niet zo snel, want Jan Marijnissen zit zowel in het V-team als in het partijbestuur. Dat is wel zo efficiënt.
Alleen planmatig werken, een flinke dosis opportunisme en een ijzeren disciplime is misschien wel niet genoeg om de SP volgend jaar een klinkende verkiezingsoverwinning te bezorgen. Wat ook nodig is, is geld. Of 'poen' om het oude jargon van de socialisten te gebruiken.
En laat dat nou net het allersterkste punt zijn van de partij. Want in één opzicht is de SP al de grootste: in financieel opzicht. De SP is de rijkste van alle politieke partijen in Nederland.
De basis van die rijkdom is gelegd in de Maoïstische tijd, toen de partij ooit een prachtige drukpers cadeau kreeg van de Chinezen. Het vermogen is vervolgens gestaag toegenomen, dankzij de regel dat gekozen vertegenwoordigers van de SP hun salaris overmaken aan de partij, en vervolgens een veel lagere vergoeding terug krijgen.
De regeling heeft regelmatig tot problemen geleid, onder meer met Ali Lazrak, en zal dat in de toekomst ongetwijfeld blijven doen, want gemeten naar het betaalde uurloon is de SP een slechtere werkgever dan welke multinational dan ook. Toch is het is niet waarschijnlijk dat de SP het principe van lage, gelijkgetrokken salarissen snel zal opgeven. Het is een essentieel onderdeel van het imago dat de SP zijn principes ook toepast.
De regeling is ook een goudmijn gebleken. Alleen al de 176 nieuwe zetels die de SP vorige week in de gemeenteraden veroverde, betekent voor de partij een extra inkomstenbron van circa 2 miljoen euro per jaar. Daar kan de SP bij de landelijke verkiezingen volgend jaar een aardige campagne mee voeren.
Bron: HP/De Tijd
De SP boekte vorige week bij de verkiezingen voor de gemeenteraad een winst van 176 zetels en kwam op een totaal van 333. In werkelijkheid was de winst groter dan uit dit cijfer blijkt - vooral omdat de SP in lang niet alle gemeenten deelnam aan de verkiezingen. In de plaatsen waar de partij wel meedeed, behaalde de SP gemiddeld rond de tien procent van de stemmen.
In grote steden als Apeldoorn, Hengelo, Amstelveen en Ede konden kiezers geen SP stemmen, omdat de partijleiding de plaatselijke afdelingen niet sterk genoeg vindt voor het raadswerk. In steden waar de SP voor het eerste meedeed (Almelo, Wageningen, Hilversum, en Purmerend) moest GroenLinks zetels inleveren of was de zege voor de PvdA minder ruim.
De SP is nu de grootste partij in zeven gemeenten, waaronder Heerlen, Vught en Boxmeer. In tien plaatsen eindigden de Socialisten op de tweede plaats, onder meer in grote provinciesteden als Haarlem, Groningen, Arnhem, Leiden en Nijmegen. In 39 gemeenten maakt de SP kans om deel te nemen aan het plaatselijk bestuur.
Er zijn echter ook grenzen aan de groei. In vier gemeenten moesten de SP een of meer raadszetels inleveren. Opvallend was het verlies in Oss, de bakermat van de partij. Daar bleef de SP wel ruimschoots de grootste.
Bron HP/De Tijd
De SP als BN-partij
Zo'n dertig jaar geleden, toen de SP nog dweepte met het gedachtegoed van Lenin, Stalin en Mao, genoot de partij de steun van slechts een handvol Bekende Nederlanders. De prominentste onder hen was filmmaker en fellow traveller Joris Ivens. Verder herbergde de redactie van Nieuwe Revu destijds nogal wat SP-leden, onder wie voormalig hoofdredacteuren Fons Burger (inmiddels tycoon in Rotterdam) en Derk Sauer (mediamagnaat te Moskou).
Anno 2006 is het aantal BN'ers dat sympathiseert of zelfs lid is van de SP nauwelijks nog te tellen. Een kleine greep: de muzikanten Ellen ten Damme, Bob Fosko, Def P, Thé Lau, Harry Sacksioni, Pierre Courbois, Harry Slinger en Maarten van Roozendaal, AEL-leider Abou Jahjah, de tv-presentatoren Eddy Zoëy en Angela Groothuizen, de schrijvers Harry Mulisch, Mies Bouhuys, Anna Enquist en de onlangs overleden Karel Glastra van Loon, de cabaretiers Nilgün Yerli, Javier Guzman, Marcellino Bogers en Marcel Verreck, priester-dichter Huub Oosterhuis, columnist en tv-persoonlijkheid Jan Mulder, oud-discjockey Adam Curry, tv-presentator en -producent Harry de Winter, politiek tekenaar Len Munnik en de acteurs Peer Mascini, Maarten Spanjer, Georgina Verbaan, Carry Tefsen, Cas Janssen en Kitty Courbois.
Bron HP/De Tijd
Laatste reacties